2026 – Rokiem ochrony zasobów wodnych

Mokradłom, na równi z lasami, zawdzięczamy stabilność życia na ziemi. Nawodnione torfowiska schładzają klimat, zmniejszają ilość dwutlenku węgla w atmosferze i ograniczają efekt cieplarniany. Bagna dzięki zdolności retencyjnej torfu, skutecznie zatrzymują wodę w krajobrazie, a tym samym zwiększają nasze zasoby wodne.
Tereny podmokłe i obszary nadrzeczne odgrywają niezmiernie ważną rolę w ochronie przeciwpowodziowej. Magazynują nadmiar wody deszczowej, spowalniając jej odpływ i chroniąc przez powodziami. 
Obecność mokradeł poprawia też jakość wód powierzchniowych, gdyż działają jak naturalne filtry zatrzymujące zanieczyszczenia.
Najcenniejsze mokradła na świecie wpisywane są na listę obszarów wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym w ramach Konwencji Ramsarskiej. Biebrzański Park Narodowy znalazł się na niej już w 1995 r.

Niestety, ponad połowa obszarów podmokłych w skali światowej zanikła lub została trwale zniszczona w ciągu ostatniego stulecia. Są to obecnie najszybciej znikające i degradowane ekosystemy. W Polsce ok 80% torfowisk jest odwodnione, a wśród torfowisk nieleśnych aż 90%. 

(Źródło: Jabłońska E., Kotowski W., Giergiczny M. 2021. Projekt Strategii Ochrony Mokradeł na lata 2022-2023. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska)
 
Według ostatniego raportu Sekretariatu Konwencji Ramsarskiej, brak poprawy działań na rzecz ochrony terenów podmokłych spowoduje, że do 2050 roku w przynajmniej 60 krajach pogorszy się sytuacja związana z niedoborem wody i znacząco wzrośnie zagrożenie związane z powodziami. 

(Źródło: Global Wetland Outlook 2025: Valuing, conserving, restoring and financing wetlands 2025) 

Lata 2024 i 2025 były nad Biebrzą rekordowo suche. Susza hydrologiczna wystąpiła na obszarze całej zlewni rzeki, poziom wody był bardzo niski zarówno w Biebrzy, jak i w gruncie na bagnach. Niektóre mniejsze dopływy Biebrzy prawie wyschły. Średni przepływ Biebrzy w Burzynie, czyli ilość wody, jaka płynie w rzece, w roku hydrologicznym 2025 był ponad 2,5 krotnie mniejszy od średniej z ostatnich 70 lat (rok hydrologiczny zaczyna się 1 listopada, a kończy 31 października kolejnego roku).

Przepływ Biebrzy w Burzynie w roku hydrologicznym 2025 wyniósł 13 m3/s, a średni przepływ z wielolecia 1951-2021 wynosi 34 m3/s. Nawet tegoroczne opady śniegu nie będą wystarczające, aby po roztopach odbudować zasoby wód powierzchniowych i podziemnych.
Prognozy naukowe wskazują co prawda na wzrost opadów atmosferycznych w przyszłości, ale będą to głównie zimowe deszcze. Jednocześnie wzrośnie średnia roczna temperatura powietrza, co w połączeniu z brakiem zamarzania wody w gruncie zimą spowoduje zwiększony odpływ i parowanie wody. Zmniejszą się też wiosenne zalewy, tak pożądane w przyrodzie.

Zaobserwowaliśmy jak susza w 2025 roku wpłynęła na awifaunę doliny Biebrzy. Liczebności gatunków ptaków związanych z siedliskami wodno-błotnymi drastycznie spadły. Na przykład rybitwa białoskrzydła, wymagająca płytkich rozlewisk, nie przystąpiła do lęgów wcale. Bąk został odnotowany jedynie 4 razy wobec około 200 obserwacji w latach poprzednich. Wodniczka, kluczowy gatunek obszaru, osiągnął zaledwie 50% normalnej liczebności. W przypadku gęgawy w bazie www.ornitho.pl  odnotowano tylko jedną parę lęgową z jednym młodym, podczas gdy w poprzednich latach notowano kilkadziesiąt par rocznie, ze znacznie większą ilością młodych.

Brak wody odbija się negatywnie na całym ekosystemie torfowisk. Przekształceniu ulega szata roślinna. Spada liczebność wielu gatunków bezkręgowców, np. ważek, oraz kręgowców: płazów i ryb. Szczególnie narażone są gatunki o nielicznych populacjach, dla których dolina Biebrzy często jest jednym z niewielu refugiów w kraju, jak: dubelt, wodniczka. W przesuszonych pokładach torfu zachodzi proces murszenia (utleniania), przez co zmiany stają się nieodwracalne. Gwałtownie wzrasta też zagrożenie pożarowe i wielkość szkód, jakie mogą spowodować pożary.

Biebrzański Park Narodowy od wielu lat prowadzi działania mające na celu poprawę uwilgotnienia torfowisk:

• budowę zastawek i progów na rowach i ciekach w celu podnoszeniu poziomu wód;
• pozostawienie starych rowów do ich naturalnego zarośnięcia i wypłycenia;
• odtwarzanie naturalnej sieci hydrograficznej w basenie środkowym doliny Biebrzy;
• ochronę naturalnych procesów zachodzących w ciekach oraz zachowanie roślinności w strefie brzegowej. 

Warto uzmysłowić sobie, że 2 zł to wycena za retencję 1 m³ wody/rok. Średnio w roku same zalewy tylko w dolnym basenie Biebrzy retencjonują około 10 mln m³ wody. Zatem wartość tej retencji wody to 20 mln PLN. Dla porównania - wszystkie razem sztuczne zbiorniki retencyjne w zlewni Biebrzy magazynują dziesięć razy mniej wody (ok.1 mln m³). Koszt odtworzenia 1 ha zniszczonego mokradła oszacowano na 1 tys. PLN/ha/rok. Oznacza to, że koszty odtworzenia mokradeł są niemal 20-krotnie niższe, niż korzyści, jakie potem z nich uzyskujemy.

(Źródło: Grygoruk M. Korzyści z Biebrzy poza granicami Parku. Biebrzańskie Wieści 2025. „Wyzwania wodne Biebrzańskiego Parku Narodowego, Wszechnica Biebrzańska, Osowiec-Twierdza, 2026).

Doceniamy wszechstronną rolę bagien. Tą przyrodniczą, dającą różnorodność biologiczną, ale i tą wymierną funkcję świadczonych przez mokradła usług ekosystemowych, w tym retencji wody. Posłużę się zacytowaniem Profesora Mateusza Grygoruka, który oszacował, że cała dolina Biebrzy może zmagazynować 500 mln m3 wody. To tyle, ile gromadzi Zalew Soliński. 
Nawodnione bagna działają jak naturalny klimatyzator, łagodzą skutki zmian klimatycznych, przeciwdziałają powodziom. Obserwujemy jednak, jak susze pogarszają stan siedlisk. Stanowi to zagrożenie dla unikalnego nad Biebrzą bogactwa ekosystemów. 
Dlatego też rok 2026 w Parku obchodzić będziemy pod hasłem „Rok ochrony zasobów wodnych”.
Pragniemy wspierać Państwa w docenianiu korzyści, jakie Bagna Biebrzańskie dają nie tylko roślinom i zwierzętom, ale i nam wszystkim, w tym rolnictwu, jak polepszają dobrostan ludzi.
Zachęcamy do wspólnej refleksji – do myślenia o wodzie jak o bezcennym skarbie.

Obok działań ochronnych Park prowadzi edukację społeczeństwa w zakresie roli wody w ekosystemach i konieczności jej zatrzymywania.

Zapraszamy w tym roku do udziału w naszych wydarzeniach edukacyjnych, by lepiej poznać zagadnienia ochrony zasobów wodnych w BbPN.

Tekst: Ewa Wiatr, Joanna Bach, Piotr Marczakiewicz - BbPN