100 lat ochrony Czerwonego Bagna

Pragniemy w tym roku podkreślać, że rezerwat Czerwone Bagno był jednym z pierwszych rezerwatów w Polsce -  mówi Artur Wiatr, dyrektor Biebrzańskiego Parku Narodowego. - Nasze hasło roku to także symboliczne podziękowanie dla twórcy rezerwatu Czerwone Bagno, Władysława Szafera. Chcemy pokazać wdzięczność Profesorowi za jego zaangażowanie w powstanie naszego rezerwatu, można powiedzieć - tak szybko, bo zaledwie w 7 lat po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jestem głęboko przekonany, że dzięki temu mamy  dzisiaj nad Biebrzą park narodowy. 

Profesor Władysław Szafer (1886 - 1970) był wybitnym botanikiem, profesorem i Rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektorem krakowskiego Ogrodu Botanicznego, wieloletnim dyrektorem Instytutu Botaniki UJ.

Po odzyskaniu niepodległości Profesor Szafer z dużym zapałem włączył się w ochronę przyrody odradzającej się ojczyzny. W 1919 roku zainicjował powołanie Państwowej Rady Ochrony Przyrody, którą kierował przez 30 lat. Dziś podziwiamy światłą myśl i dalekowzroczną wizję Szafera. Już w tamtych, międzywojennych czasach, profesor był gorącym zwolennikiem tworzenia parków narodowych. Korzyści płynące z ochrony najcenniejszych przyrodniczo obszarów dostrzegł podczas zagranicznych wyjazdów, m.in. do pierwszego parku narodowego na świecie – Yellowstone w USA.

Profesor Szafer opisał szczegółowo roślinność torfowisk w rejonie Czerwonego Bagna. Zanotował: „stanowisko naturalne łosia 8-10 sztuk” ¹. Miał świadomość, że nie było na co czekać i trzeba stworzyć tu rezerwat przyrody. Wizyty w naszym regionie i badania profesora dały początek staraniom i następnie powołaniu rezerwatu Czerwone Bagno, w 1925 roku. Obok lasów bagiennych głównym przedmiotem ochrony przyrody była ostatnia w Polsce naturalna ostoja łosia. 

Warto dodać, że Profesor Szafer działał intensywnie i dzięki jego inicjatywie lub przy wydatnym wsparciu powołano pierwsze w Polsce parki narodowe: Pieniński PN (1932), Białowieski PN (1932), a w kolejnych latach: Świętokrzyski PN (1950), Babiogórski PN (1954), Tatrzański PN (1954), Ojcowski PN (1956).

Rezerwat Czerwone Bagno w chwili powstania obejmował 2179 ha nieprzebytych bagiennych ostępów². Po II wojnie światowej to właśnie tu przetrwało zaledwie kilka osobników łosia, dając początek jego odrodzeniu w Polsce. Jak wygląda Czerwone Bagno? Znajdują się tu głównie bory i lasy bagienne – rzadkie i cenne siedliska Natura 2000 (kod 91DO).

W 1981 roku Czerwone Bagno połączono z sąsiadującym rezerwatem Grzędy, powołanym wcześniej, bowiem w 1921 roku³. Wspólnie utworzyły obszar ochrony przyrody o powierzchni blisko 12 tysięcy hektarów. Po ustanowieniu Biebrzańskiego Parku Narodowego w 1993 roku, dziś funkcjonuje tam obszar ochrony ścisłej „Czerwone Bagno” o powierzchni 4191 ha.

Czerwone Bagno to nie tylko królestwo łosia, ale także ostoja wilka, rysia, a także wielu rzadkich gatunków ptaków, takich jak orlik grubodzioby czy dzięcioł białogrzbiety.

To, co czyni ten obszar wyjątkowym w skali Europy, to również naturalne, koncentrycznie ułożone kompleksy torfowisk – niskich, przejściowych i wysokich – które należą do najmniej przekształconych w Polsce. Czerwone Bagno stanowi ostoję dla rzadkich roślin, takich jak: brzoza niska, rosiczki, gnidosz królewski czy skalnica torfowiskowa.

Obszar ten od początku swego istnienia pozostaje przestrzenią wyłączoną z ingerencji człowieka – to idea ścisłej ochrony w najczystszej postaci. Ostatnia ekipa naukowców była tu 15 lat temu. Nie prowadzą tu żadne szlaki turystyczne. Nie wolno tu wchodzić, przyroda rządzi się sama. Czerwone Bagno, gdzie już 100 lat człowiek nie ingeruje, należy do najbardziej naturalnych miejsc w Polsce.

Dziś, w dobie przyspieszających zmian klimatycznych i utraty bioróżnorodności, Czerwone Bagno stało się symbolem konieczności zachowania naturalnych ekosystemów.

– Czerwone Bagno to nie tylko miejsce o wyjątkowej wartości przyrodniczej, ale również symbol ciągłości ochrony przyrody  w Polsce. To tutaj, w samym sercu biebrzańskich bagien, przez sto lat ludzie uczą się szacunku do przyrody. Zapraszamy w tym roku wszystkich, by poznać choć cząstkę tej opowieści  – mówi dyrektor Biebrzańskiego Parku Narodowego. 

Z okazji stulecia ochrony Czerwonego Bagna, Biebrzański Park Narodowy planuje w 2025 roku wydarzenia upamiętniające jego historię i znaczenie.

1.    Po II wojnie światowej Czerwone Bagno było jedyną naturalną ostoją łosia w Polsce. Łosie 
       przetrwały wówczas tyko nad Biebrzą, w liczbie kilka-kilkanaście osobników
2.    W 1925 roku, jako jeden z pierwszych w Polsce rezerwatów, powstał tu rezerwat ścisły
       Czerwone Bagno
3.    Jego twórcą i inicjatorem był znakomity botanik UJ z Krakowa, Profesor Władysław Szafer.
       Bez profesora Szafera nie byłoby nie tylko Czerwonego Bagna, ale i polskiej ochrony
       przyrody – to jej wizjoner i ojciec.
4.    To właśnie „biebrzańskie” łosie z Czerwonego Bagna, dzięki ochronie terenu i troskliwej
       opiece, dały początek odbudowanej z sukcesem polskiej populacji łosia
5.    Czerwone Bagno jest też ostoją: wilka i rysia
6.    Żyją tu rzadkie ptaki: orlika grubodziobego, sóweczki, dzięcioła trójpalczastego
7.    Czerwone Bagno od zawsze było jednym z najbardziej znanych rezerwatów w kraju
8.    Takich dużych bagiennych lasów i torfowisk nie ma nigdzie indziej w Polsce
9.    Tu, na powierzchni 4190 hektarów człowiek ustępuje naturze – Czerwone Bagno od 100 lat 
       trwa w swojej dzikiej ciszy, bez ingerencji ludzi.
10.  Czerwone Bagno było zagrożone w dużym pożarze BbPN w kwietniu 2025 roku. Dzięki
       wysiłkom służb ogień nie rozprzestrzenił się znacząco na ten teren. Pożar objął 22 ha
       brzeziny bagiennej i zarośli wierzbowych. Stanowi to ok. 0,5% całej powierzchni Czerwonego
       Bagna.

Tekst: Ewa Wiatr

Literatura:
¹ Szafer W., 1932. Skarby przyrody, Warszawa
² Żurek S., 2005. 80 lat ochrony ścisłej Czerwonego Bagna w dolinie Biebrzy, Osowiec-Twierdza
³ Falencka-Jabłońska M., 2006. 85 lat ochrony obszaru Grzęd w dolinie Biebrzy, Osowiec-Twierdza